Elementos del Clima
¿Comó se conocen diferentes tipos y variables climáticas en las comunidades indígenas Shawi en la zona amazonica remota?. A continuación les contaremos.
Elaboración de los conceptos del clima
CREAR
Durante el verano 2023 los asistentes de investigación Shawi se dedicaron a describir, definir y crear guiones sobre ciertos elementos del tiempo.
Junior Chanchari y Nerita Inuma con la supervisión de Guillermo Lancha y Rosa Silvera lograron discutir y plasmar en idioma español y Shawi sobre como se entienden los elementos del clima en la Amazonia desde su percepción.
LEER
Como se debe de leer los tipos de clima
Los títulos están escritos primero en español y luego en Shawi.
Aquí cabe mencionar que las letras G, J, N, y M que acompañan a los títulos en Shawi corresponden a los acuerdos en la traducción e interpretación del nombre del clima.
G: Guillermo Lancha, J: Junior Chanchari, N: Nerita Inuma y M: Manuel Pizango; si solo una letra se encuentra es que esa persona hace uso de un termino diferente a los otros. y si hay varias letras juntas es que la gran mayoría lo usa de esa forma.
ESCUCHAR
Sobre los audios
La elaboración de audios es algo nuevo en el equipo, sin embargo nos sentimos muy orgullosos de como suenan. Están lindos, escúchenlos.
Tipos de clima y sus definiciones
Acá conoceremos las definiciones de cada comportamiento del clima.
Clima Shawi - Inuma N y Chanchari J, voz
- Pregunta 1 ¿Cómo está el día? ¿Unpuinta taweri ihpura?
- Respuesta 1 Soleado, lluvioso, nublado, mucho viento. Nuyawan, u´nanarin, chihturu i´kuirin, nahkun iwantarin
- Pregunta 2 ¿Cómo reconocer si va a llover? Unpu nitutakasuta ya´ihpi taweri u´nan nakasu nihpachina
- Respuesta 2 Cuando está nublado el dia. Chihturu i´kuiwachina.
- Pregunta 3 ¿Cómo reconocer si va ser un buen día? Unpu nitutakasuta nuyawan taweri nihkakasu mare nihpachina?
- Respuesta 3 Cuando está soleado el dia Nuyawan nihpachina.
- Pregunta 4 ¿Cómo reconocer si va a ver una inundación fuerte? ¿Unpu nuwitereta chinihken pahki´i pakakasu nihpachina?
- Respuesta 4 Cuando llueve todo el día o más Ya´ihpi taweri u´nanpachina.
- Pregunta 5 ¿Cómo reconocer si va a ver viento fuerte? ¿Unpu nitutakasuta chinihken iwan pakakasu nihpachina?
- Respuesta 5 Cuando viene unas nubes negras Chihturu yaraterin we´sawachina.
- Pregunta 6 ¿Cómo reconocer si va llover todo el día? ¿Unpu nitutakasuta ya´ihpi taweri u´nan nakasu nihpachina?
- Respuesta 6 Lluvioso bien nublado con gota de lluvia menuda U´nanahpachina yamirasha, chihturu nuya i´kuirin.
A. Lluvias U´nanusa
Tipos de lluvias - Chanchari J, Voz
Lluvia pasajera
Poca lluvia
Pu´piyan u´nan - GJN / Ku na´kun u´naninwe - M
Lluvia con viento fuerte
U´nan chinihken iwanechachin - GJN
Llovizna
Yamira u'nan (U´nan ma'sararin) - GJN / ma´saraya u´nan - M
Fuerte lluvia
Panka u´nan - GJN
Lluvia con tormentas
Wiraitarin (Chinihken u´nan wirarechachin) - GJN
Lluvioso
U´nanarin (U´nan u´nan tuhkunin taweri) - GJN
Derrumbe por lluvia fuerte
Uwarinteterin (Chinihken u´nanatun muhtui utuninsu) - GJN / Uwarinteterin chinihken u´nanatun muhtupi nutunterinsu - M
b. Inundaciones Pakunusa
Pakunusa - Inuma N, Voz
Inundado (Inundación)
Pakun (Pahki´iterin) - GJN
Derrumbe de la ribera de rio por inundación
I´sha yunsanke uwate´ pamari utuninsu - GJN / I´sha yunsanke uwateterin panka pamatuwachina - M
Poca inundación
Pu´piyan pakun - GJN / Pu´piyan pahki´irin - M
Grande inundación
Panka pakun - GJN
C. Vientos I´wanusa
Iwan - Chanchari J, Voz
Viento
Iwan - GJN
Viento fuerte
Panka iwan - GJN
Brisa
Wisuwan - GJN
Viento con lluvia
Iwaitarin (Iwan u´nairechachin) - GJN
Poco viento
Pu´piyan Iwan - GJN
D. Otros comportamientos del clima
Nubosidad y otros - Inuma N, Voz